Góa só͘ chai-iáⁿ ê Āu-soaⁿ Kavalan   我所知影ê後山 Kavalan     

最近修改日期: 2008年5月29號下晡時      最近閱讀日期:2008年11月21號下晡時      Iûⁿ Ún-giân 楊允言
羅馬字部分iah未完成,若behsaⁿ-kāng請聯絡管理者
       
0. Āu-soaⁿ Pîⁿ-po͘ 後山平埔
          若講著後山,你會去想著 siáⁿ-mé ?台灣 siōng súi ê 所在?但是水泥廠對北 pêng 來,漸漸將伊 ê 面chhiuⁿ ó͘ kah 一空一空 lóng 是傷痕;台灣最後一片樂園? M̄-koh 財團早 tō 開始 tī chia 炒地皮,péng 幾 lō péng ,新南橫公路想 beh thàng 過大武山生態保護區直接kàu 台東......
          交通 ê 無利便, hō͘ 伊無親像 beh 死 tōng-hāiⁿ ê 台灣西部hiah-nī 凄慘落魄,雖然資本家 hit 支烏手,iuⁿ-ā siàu想 beh 將chit teh 土地拆食落腹。
          An-nē 講來,無的確後山 ê 存在,伊最大 ê 意義, tō 是 hō͘ 平埔族一個走閃 ê 空間, tī 漢人不斷入侵以及統治者壓迫 ê 情形下, hō͘ in 族群 ê 性命會tàng 延續落來。
          已經有一 kóa 族群 tiàm 台灣 chit 塊土地頂面消失去 a , 若是險險 beh 滅種 ê 繼續滅絕,對咱、對台灣、對世界來講是 m̄ 是真遺憾 ?
          「平埔族」並 m̄ 是現在政治體制所認定 ê 族群稱呼, an-nē ,咱對伊 ê 理解是 siáⁿ-mé ?咱知影清朝時陣, in 將原住民分做「生番」 kah 「熟番」,「生番」 tō 是目前所講 ê 原住民、「山地人」,tng當時 iah未歸化,以 phah 獵、遊耕為主;「熟番」 tō 是咱 chit-má 講 ê 平埔族,以農耕為主, tòa tī 平埔。 An-nē ê 分類,對西部無 siáⁿ-mé 疑問, 但是對後山來講 tō 重tâⁿ 去 a ,親像阿美族、卑南族 mā 是 tòa tī 平埔,soah hō͘ in 當做是「生番」,ùi chia ,咱 mā 會tàng 知影,清朝時陣對後山 ê 種種實在是 sa 無cháng。
          漢人移民來 kàu 台灣,需要土地來種作,所以先接觸著 ê , tō 是平埔族。頭前是漢人、後壁是「生番」,前無步後無路,土地 hông 搶去了後,無thang生活,只 chhun 逃亡 kah 同化兩條路。歷史上,平埔族有幾遍毀社遷移ê 記錄,ùi 中部 kàu 埔里、ùi 台南 se̍h 過恆春 kàu 台東、ùi 台南盤過中央山脈 kàu 台東、ùi 埔里盤過山 kàu 宜蘭、ùi 宜蘭行海路 kàu後山......
          這 lóng 是歷史,歷史是過去 ê 代誌。清朝時陣,有土牛線將漢人 kah 平埔族分開;日本時代,戶口資料 koh 會tàng 看出平埔族 ê 存在,chit-má siáⁿ-mé lóng 無 a 。真 chōe 人相信,既然無經過大規模ê 屠殺,所以平埔族一定 hō͘ 漢人同化去, in ê 語言 mā 已經消失,留落來 ê chhun 一寡地名,羅東、艋舺、大屯、干豆、暖暖、奇哩岸、焦吧哖......
          會 hông 同化,應該是現實 ê 壓力,但是 khah 重要 ê 因素可能是:文化自卑感。因為對家己文化 ê 自卑,認為家己是 khah 低階層 ê 人,致使 in m̄ 願意承認 in 家己是平埔族; 若無, 是按怎日本時代 ê 戶口資料全庄登記是平埔族, chit-má 一下去看, in soah lóng 變做是福佬人、客人 ?
          走chhē in 雖然那像海底摸針 chiah-nī 困難,有心研究台灣歷史ê 朋友, iuⁿ-ā 開始 chhē 著 hit-kóa iah-koh 活 tī 世間 ê 平埔人。
          Koh 因為後山,地形 ê 阻礙,漢人侵入 ê 速度真慢,無形中,提供平埔人一個生存 ê 空間。
          咱 tī 後山發現著,平埔族其中一族, Kavalan , in ê 語言並無死去, tī 台灣 ê 後山,花蓮、台東地, iah koh 有人 teh 使用Kavalan 話。
1. Āu-soaⁿ Kavalan 後山 Kavalan
          咱 beh 來講 Kavalan 。
          Kavalan 自早是對 tó 位來 ê ,無的確學者之間 koh 會有一-kóa爭論,會tàng 知影 ê 是, in tī 漢人大量出現 tī 台灣進前, tō 世世代代tòa tiàm 三面是山一面 óa 海 ê 蘭陽平原,日子過了平靜仔平靜。 In 建立三十六社,若是以濁水溪(蘭陽溪)做界線,溪北是西勢二十社,溪南是東勢十六社。
          1796年,吳沙 chhōa 一陣漢人來 chia 開墾, Kavalan 人 ê 惡夢chiah tú tú 開始。一方面,漢人有文化優越感,看 in bōe 起;另外一方面,利用硬搶、土地買賣, iah 是 in 迷信 ê 弱點,運用一 kóa 奸巧 ê步數,漸漸取得 in ê 土地, hō͘ in 無法度生存,一步一步退去南 pêng 山邊,但是 chit-個時陣 koh 愛煩惱後壁山Tayal出草 ê 性命威脅。
          最後, in 只好離開故鄉另外求發展。留 tiàm 宜蘭 ê ,漸漸 hō͘ 漢人同化, mā 將家己 ê 語言放 bōe記去。
          頂chām仔,我 tī 宜蘭看過自稱正種 ê Kavalan 流流仔社陳秋香老先生,伊七十外歲,用福佬話唱七字仔,唱 in 祖公仔代,歌詞內底講著 in是「 gōng 番」、 in 是「下九流」等等 chit kóa 漢人歧視 in 所留落來 ê 印記,聽起來總是感覺心酸酸。
          離開家園坐船來後山( mā 有部分是行山路過來 ê ),運命 mā 無teh外好。後山會tàng 種作 ê 土地無 chōe , koh 是 khah òaⁿ 來ê 移民,為著生存問題, kah 原來 ê 住民相衝突是無thang避免 ê 代誌;1879(光緒四年)發生加禮宛事件,真無簡單來 kàu 後山建立新家園 ê Kavalan 人, koh 再遭受大大 ê 打擊, 因為清朝驚 in koh 會起來作亂,將 in ê 社群拆散, 發配去無kâng ê 所在, hō͘ in bōe-tàng tòa做伙。
          但是,來 kàu 後山 ê Kavalan 人,將 in ê 話語留落來,是咱目前所知,唯一將家己語言留落來 ê 平埔族。
          按怎 chhē 著 Kavalan 人 ? In ê 習慣, 會 tī in tòa ê 所在種杆(kán)仔樹 , in 稱呼做 ka-sú , 雖然有杆仔樹 ê 所在 chit-má 無一定 iah-koh 有 Kavalan 人 tòa tī hia,總是加減hō͘ 咱有一個參考 ê 機會。
          透過參加營隊,我有機會接觸後山 ê Kavalan , hit kóa iah koh 有才調使用 Kavalan 話 ê Kavalan 人。了解 ê 物件真粗淺,總是提出來bóng 做參考,無的確會tàng 刺激 ta̍k家做進一步 ê 思考。
          咱 beh 來講後山 ê Kavalan 。
2. Pak-po͘ Ka-lé-óan 北埔加禮宛
          「加禮宛」其實 tō 是 Kavalan ,為 siáⁿ-mé 有「加禮宛」 chit 個稱呼,可能是因為 in 來 kàu 後山了後,想 beh 將原來 ê 稱呼暗khàm 起來,所以改名,用原來三十六社其中一社 ê 社名「加禮宛社」來稱呼 in 家己。
          花蓮市北 pêng 有一個所在叫做「加禮宛」,是 Kavalan 人 ùi 宜蘭走路來後山 ê 第一個根據地。
          根據頭目江加走先生 ê 講法, tú 來 ê 時陣,主要是 kah A-mí-á [阿美族] tòa 做伙, in mā pat kah a-mí-á 相 thâi ; 另外, in koh會受著高山仔[Taloko,太魯閣族]出草 ê 威脅。以前 in tī 宜蘭起厝ê 時陣,本來 lóng 是用菅榛做材料,來 kàu 加禮宛了後, koh 加利用塗kat來起厝,主要原因tō是驚高山仔半暝出草,刀仔會直接 thàng 過菅榛tu̍h 入來。
          我特別 kā 伊問一 kóa 稱呼 ê 問題,高山仔叫 in Pài-s, in 稱呼福佬人 mu-sú-s,叫客人ka-súi。
3. Sin-siā 新社
          花東海岸線,豐濱鄉新社村是目前 Kavalan 人 siōng chōe ê 所在,大部分是 ùi 北埔加禮宛來 ê , mā 有一部分是日本時代直接 ùi 宜蘭過來 ê , 因為人 chōe , 好做研究, tī 終戰後, pat 有台灣、日本 ê 學者來 chia 做 khah 大規模 ê 調查研究。
          In ê 老歲仔用 Kavalan 話 teh 交談,三不五時仔 mā 會tàng tī in對話內底聽著一 kóa 日本話。
          Chiâ 本來 ê 住民是 A-mí-á, Kavalan 來 chiâ 了後, kah A-mí-á 通婚 ê 情形真普遍,受A-mí-á 文化 ê 影響 mā 不止仔深, chiâ 無高山仔會來出草, khah 無性命 ê 威脅。
          In ê 語言能力普遍 lóng bōe bái ,年歲 khah 大 hit iân, 不管是 Kavalan 話、福佬話、日本話、A-mí-á 話,大概 lóng 會曉講,換另外一個角度來看,其實這亦是弱勢族群 khah 悲哀 ê 所在,無的確咱 mā kan-na會sái 用 khah 樂觀 ê 態度來面對 chit 個事實 :語言能力是in ê 資產。
          其實,對真 chōe 老歲仔來講, in tiàm chiâ 出世, mā 無去外地發展,無啥有 kah 漢人接觸 ê 機會, tō 算會曉講福佬話, mā 應該 bōe 講 kah chiah-nī 溜lia̍h ;但是 in 福佬話確實講了 súi 氣,這是我感覺真有趣味 ê 一個問題,尤其 in 保留真純 ê 宜蘭腔。經過探問,原來是 in 自細漢 tī 厝內,老父老母 tō 有 teh 講福佬話。所以, an- nē 應該是 iah koh tī 宜蘭 ê 時陣, tō 開始使用福佬話,一直傳落來。
          根據蔡阿升老先生 ê 講法, chiâ ê Kavalan 人分做兩種,一種是Kavalan ,一種是To̍k-bú-óan , 話無啥 kāng-款。伊特別講是To̍k-bú-óan , koh 講這 m̄ 是腔口 ê 差別,是親像咱台灣布袋戲分做西皮 kah 福氣祿兩派 kāng款,話互相會通,但是一 kóa 話詞無仝,可比刀仔, Kavalan 講 sa-ge̍k ,To̍k-bú-óan 講 na-ba̍t , koh 親像火, Kavalan 講 ha-mán ,To̍k-bú-óan 講 ja-ma̍k 。
          伊 an-nē 一講,講kah hō͘ 我霧 sà sà , sa歸晡sa lóng 無。後來經過討論 kah chhē 資料, chiah 知影 To̍k-bú-óan koh 叫做 To-ló-bí-óan (多羅美宛),是Ketakelang 族 ê 一個亞系, 真早以前 tō ùi 北部 sóa 來宜蘭, kah Kavalan tòa 做伙。
          若照 an-nē 講,蔡阿升無算是 Kavalan 人。總是,族群認同 chit 個問題,有時仔真微妙, 放棄 Kavalan chit 個身份認同 ê 機會, 伊 tō 已經無歸屬感 a 。
          In 稱呼福佬人 mu-sú-s, 叫客人 pā-gin, 阿美人是 ki-jai- iá。 tī 新社, Kavalan 人 tòa 一 pêng ,阿美人 tòa 另外一 pêng ;除了海邊仔有幾 ê 老芋仔,無 siáⁿ-mé 漢人。
          Tī 新社 ê 時陣, 真 tú-好有參加著 in ê 豐年祭,因為歷史 ê 無情, 致使in ê 真 chōe 物件, 包括穿chhah、歌曲……等等 lóng 有Amis 化 ê 情形; in mā 已經無清楚原來祖先 ê 服裝, 是一陣好心 ê研究者根據以前文獻 ê 資料,替in 設計出 in 以前可能是按怎穿, in tō 照這 kóa 學者 ê 建議來做衫。 Ùi chia,咱會tàng 看著Kavalan 人tī chia 所 tú-著 ê 矛盾。
          因為人 chōe , tī 未來這段時間 Kavalan 人 ê 自覺運動, 新社會佔真重要 ê 地位。
4. Li̍p-tek 立德
          新社以南,一直 kàu 台東長濱 ê 三塊厝(三間屋), Kavalan ê 分佈 tō lân-lân-san-san,並無形成一個 khah 完整 ê 社區。
          豐濱 ê 立德村有一個 Kavalan 家族, tī hia kah in 開講 ê 時陣,mā 順sòa kā in 學一、兩句仔 Kavalan 話。「小姐真 súi 」是o-va2-táng su-ní-s ò ta-jú-ngán ,「小姐我 kah 意你」是ta-jú-ngán ngi̍t-ngan-kú ai-í-siú。 chit kóa 話愛 bóng 學, iú-bì 起來, 另工若交著 Kavalan ê súi 姑娘, chit 個時陣, 無的確Kavalan 話 kā 展兩句仔, 真緊 tō 好勢好勢。
          立德村有 Amis、福佬人、客人 kah 中國仔,主要 iah 是以 Amis kah Kavalan 為主。我小 kā 聽一下,發現 in 講 ê 福佬人內底,宜蘭腔 ê成份無 chōe ,我kan-na聽著tún--lâi [轉來] niā, 其它 ê ,親像tńg--khì [轉去], chia̍h-pn̄g [食飯], hip- siōng [翕相] lóng 已經無宜蘭腔 a 。
          In mā 叫福佬人 mu-sú-s,叫阿美人Amis,但是稱呼客人pa-hián 。
5. Chio̍h-thui 石梯
          Koh 落南,豐濱 ê 石梯村有一個漁港,目前知影 chiâ kan-na有一戶Kavalan 人,胡當仔金老先生今年 69 歲,討海人,伊有四隻竹pâi仔,因為in 後生 mā tè 伊 teh 討海。伊叫Amis 「番仔」, in某 tō 是 Amis,名叫做「烏番」。
          我 koh 順sòa kā 伊學著幾個 Kavalan 話詞, kah 伊 khah 有關係 ê ,飽流[漲潮]是ba-ka-na̍p , hiàⁿ 流[退潮]是 mo-tèk-ò 。其實我 koh khah 有趣味 ê 是伊福佬話 ê 腔口, kah 立德 ê 情形無仝,伊保留真chōe 宜蘭腔 : túiⁿ--khì [轉去]、 tún--lâi [轉來]、 Cheng-gôan [樟原]、 chhut-mûi [出門]、 sìn-giáng [信仰]、 ta̍k-kè-go̍eh [ta̍k 個月]……等等。
          是按怎我會感覺趣味? 因為伊是討海人, lóng 是家己一個人坐竹pâi仔出海,相對來講,伊 kah 人交談 ê 機會加真少,所以伊 ê 福佬話可能完全是 ùi 厝 ê 學來 ê , 而且是 ùi 宜蘭chah來 ê 。
          伊叫福佬人 mu-sú-s, 叫 Amis mā 是 Amis,但是伊 m̄ 知影客人愛按怎講。
6. Tân Chhiu-hiang lāu sian-siⁿ chhiùⁿ--ê 陳秋香老先生唱 ê
Chia khai-sí góa boeh lâi liām sì-kù a
Chia boeh kóng góan Kavalan ê kò͘-sū o͘
Góan Kavalan chū kó͘-chá li chiū bô le̍k-sú li
Pí-kàu hàn-jîn tō ū khah su
Chia開始我boeh來唸四句a
Chia boeh講阮Kavalan ê 故事o͘
阮Kavalan自古早li就無歷史li
比較漢人 tō 有 khah 輸
Hàn-lâng khah tōa-cho̍k jî-chhiáⁿ khah iu-siù
Góan Kavalan ê sè-cho̍k sī hā-kiú-liû
Góan to chhōe bô le̍k-sú thang kin-kiù
Múi-ji̍t-á góan sim-koaⁿ mā chin iu-chhiû
漢人 khah 大族 而且 khah 優秀
阮Kavalan ê 細族是下九流
阮to chhōe 無歷史thang根究
每日仔阮心肝 mā 真憂愁
Boeh kóng kó͘-chá ê sî-tāi
Góan ê chó͘-sian m̄-chai tó-ūi lâi o͘
Le̍k-sú góa ia̍h bô liáu-kái
Góan a-kong mā kóng i m̄-chai
Boeh 講古早 ê 時代
阮 ê 祖先 m̄ 知 tó 位來 o͘
歷史我亦無了解
阮阿公 mā 講伊 m̄ 知
Kó͘-chá góan ê chó͘-sian kòe-lâi Tâi-ôan
Chiū-sī lâi tòa tī-teh Gî-lân-kōan
Chit-kóa ê kiáⁿ-sun thôan-hā Lân-iâng ê pêng-gôan
Hit-chūn lán Gî-lân chôan sī góan chit-cho̍k pêⁿ-po͘ hoan
古早阮 ê 祖先過來台灣
就是來 tòa tī-teh 宜蘭縣
Chit-kóa ê kiáⁿ 孫 傳下蘭陽 ê 平原
Hit陣咱宜蘭全是阮chit族平埔番
Gô͘-sa bōe lâi ê sî-chūn
Hit-chūn Lân-iâng chôan sī góan chia pêⁿ-po͘ ê kiáⁿ-sun
Liáu-āu i Gô͘-sa chiah lâi khai-khún
Tō-sī Chheng-tiâu ê sî-chūn
吳沙未來 ê 時陣
Hit陣蘭陽全是阮 chia 平埔 ê kiáⁿ 孫
了後伊吳沙 chiah 來開墾
Tō 是清朝 ê 時陣
Gô͘-sa lâi tī cha̍p-nî āu
Hit-chūn góan ê a-chó͘ chiah ē chhut-leh-thâu
Gô͘-sa tih khai-khún i to iah-bōe kàu
Tāi-seng khai-káng chò chúi-kau
吳沙來 tī 十年後
Hit-陣阮 ê 阿祖 chiah 會出leh頭
吳沙 tih 開墾伊to iah未 kàu
代先開港做水溝
Gô͘-sa i sī Tn̂g-soaⁿ-lâng
Nā boeh lâi hô-hoan tō-sī siūⁿ-khang kah siūⁿ-phāng
Góan ū chi̍t-kóa cháu kòe Hoe-lian-káng
Ū-lâng poaⁿ khì khah hūiⁿ khì-kàu Tâi-tang
吳沙伊是長山人
若 boeh 來和番 tō 是想空 kah 想縫
阮有一kóa 走過花蓮港
有人搬去 khah 遠去 kàu 台東
Kóng kah in hàn-jîn-lâng sī chin khó͘-ò͘ⁿ li
Choan-mûi boeh khi-hū góan chit-lō gōng pêⁿ-po͘
Liáu-āu góan ê seng-o̍ah jú lâi soah jú kan-khó͘
Poaⁿ kòe Hoe-lian koh-chài khai-khún chiah khah ū chiân-tô͘
講 kah in 漢人人是真可惡li
專門 boeh 欺負阮 chit-lō gōng 平埔
了後阮ê生活愈來 soah 愈艱苦
搬過花蓮 koh 再開墾 chiah khah 有前途
Kóng kah i Gô͘-sa tō-sī Gô͘-sa
In lâi chhōa chi̍t-tīn chôan sī lô-hàn-kha
Lâi-kàu che Gî-lân to̍h boeh kah góan lâi khí-sio-phah
Hàn-lâng lióng-cho̍k sī chôan bē-ha̍h
講 kah 伊吳沙 tō 是吳沙
In 來 chhōa 一陣全是羅漢跤
來 kàu 這宜蘭 tō boeh kah 阮來起相phah
漢人兩族是全 bē 合
Gô͘-sa i e bú-gē sī bē hâm-bān
Tō-sī Gô͘-sa siāng chá kòe-lâi kàu Gî-lân
In lâi chôan sī chhōa hit-lō to̍k-sin-hàn
Hàn-jîn-lâng ê sim-koaⁿ sī chin iá-bân
吳沙伊 ê 武藝是 bē hâm慢
Tō 是吳沙 siōng 早過來 kàu 宜蘭
In 來全是 chhōa hit-lō 獨身漢
漢人人 ê 心肝是真野蠻
Hàn-jîn-lâng tùi góan mā bô hó
Khòaⁿ góan chit-lō pêⁿ-po͘-á sī khòaⁿ chin bô a
Bû-só͘-put-chì lōan-lōan chò
Chòe-lâng chin bē tit jîn-hô
漢人人對阮 mā 無好
看阮 chit-lō 平埔仔是看真無a
無所不至亂亂做
做人真 bē 得人和
Góan chit-lō pêⁿ-po͘ à liâng-siān iū kó͘-ì
Bô boeh chun-tiōng Gô͘-sa
Hit-nî Gô͘-sa soah lâi kòe-sì li
Soah tō pàng-bó͘-pàng-kiáⁿ kám-kak pàng bē sūn
阮 chit-lō 平埔仔良善又古意
無 boeh 尊重吳沙
Hit 年吳沙 soah 來過世li
Soah 著放某放 kiáⁿ 感覺放 bē 順
Chū-chiông Gô͘-sa sí liáu-āu
Hàn-lâng liáng-cho̍k lōan-chau-chau
Sì-kè cháu-khì thoa sí-káu
Thoa-thoa kui-tui lâi khǹg chāi góan ê chhân-thâu
自從吳沙死了後
漢人兩族亂糟糟
四kè 走去拖死狗
拖拖歸堆來 khǹg 在阮 ê 田頭
Kóng kah kó͘-chá ê pêⁿ-po͘-á khah gōng-tai
Hàn-lâng tùi góan chin lōan-lâi
Cháu-khì góan ê chhân-thâu kā góan thau pàng-sái
An-nē góan-kong--a liân chhân to bô-ài
講 kah 古早 ê 平埔仔 khah gōng 呆
漢人對阮真亂來
走去阮 ê 田頭 kā 阮偷放屎
An-nē 阮公a連田to無愛
Lo̍h--lâi góa boeh koh lâi kóng lo
Chit-má boeh kóng góan lāu-pē in ê a-kong
Lâng nā ū pēⁿ ē-hiáu kā-lâng chhòng
Góan a-chó͘ tùi pēⁿ-lí sī chin lêng-thong
落來我 boeh koh 來講lo
Chit-má boeh 講阮老父 in ê 阿公
人若有病會曉 kā 人創
阮阿祖對病理是真靈通
Góa ê a-chó͘ sī chin pún-téng li
Tùi che pēⁿ-lí kóng--khì-lâi sī chin bān-lêng
Chheⁿ-chháu-á ē chò io̍h-á lo sī chin hó-iāng
Ká-nā hóe-tōa chhòng chit-lō lô͘-hōe hō͘-lâng chia̍h thè-liâng
我 ê 阿祖是真本頂li
對這病理講起來是真萬能
青草仔會做葯仔lo是真好用
Ká若火大創 chit-lō 蘆薈 hō͘ 人食退涼
Lô͘-hōe choan-bûn tī thè-hóe
Tō koh lo̍h hit-lō chi̍t-bī hit-lō pe̍h-kiok-hoe
Chi̍t-kòe nā bô hó tio̍h-ài chia̍h nn̄g-kòe
Cho̍at-tùi ē hó sī bô būn-tôe
蘆薈專門治退火
Tō koh 落 hit-lō 一味 hit-lō 白菊花
一 kòe 若無好 tō 愛食兩kòe
絕對會好是無問題
Lâng nā phòa-pēⁿ ū chèng-thâu
Tō chhōe góan a-chó͘ lâi góan-tau
Góan a-chó͘ io̍h-á chôan sī iōng chheⁿ-chháu
Nā lâi koh the̍h io̍h-á tō ū âng-pau
人若破病有症頭
Tō chhōe 阮阿祖來阮tau
阮阿祖葯仔全是用青草
若來 koh the̍h 葯仔 tō 有紅包
Góan ê a-chó͘ i sī chin kó͘-ì
Hōan-chiá ta̍k-ê mā chun-tiōng i
Chèng-thâu nā chhòng hó li tio̍h chin hoaⁿ-hí
Chit-má âng-pau pau tio̍h to̍h chin-chē chîⁿ
阮 ê 阿祖伊是真古意
患者 ta̍k 個 mā 尊重伊
症頭若創好li tō 真歡喜
Chit-má 紅包包著 tō 真 chē 錢
Lo̍h--lâi boeh kóng gún lāu-chó͘
Chîⁿ thàn chin-chē ē kan-khó͘
Lo̍h--lâi tō boeh kóng góan lāu-chó͘
Chhú-khì tō khah bô chiân-tô͘
落來 boeh 講阮老祖
錢 thàn 真 chē 會艱苦
落來 tō boeh 講阮老祖
此去 tō khah 無前途
Chîⁿ thàn siuⁿ-chē lí tō ke kan-khó͘
Chi̍t-kóa thó͘-húi-á tō boeh lâi chhiúⁿ khò͘-khò͘
Kóng kah thó͘-húi-á tō-sī thó͘-húi-á
Nā boeh lâi chhiúⁿ-chîⁿ i̍t-ti̍t chhui
錢 thàn siuⁿ chē 你 tō 加艱苦
一kóa 土匪仔 tō boeh 來搶 khò͘-khò͘
講 kah 土匪仔 tō 是土匪仔
若 boeh 來搶錢一直摧
...... ......
Chin-chiàⁿ bô thian-liâng
Góa ê a-chó͘ khì hō͘ thó͘-húi-á kā i phah chiâⁿ thiàⁿ
Boeh kah i phah mā phah bē iâⁿ
Lāi-bīn nā ū-chîⁿ tō-ài chôan-pō͘ piàⁿ
Chîⁿ hō͘ i chhiúⁿ liáu chiah kam-gōan kiâⁿ
真正無天良
我 ê 阿祖去 hō͘ 土匪仔 kā 伊 phah chiâⁿ 疼
Boeh kah 伊 phah mā phah bōe 嬴
內面若有錢 tō 愛全部拚
錢 hō͘ 伊搶了 chiah 甘願行
Góa ê a-chó͘ pī hia-ê thó͘-húi phah li
Lāi-bīn kā góan chhiúⁿ kah ta-ta-ta
Bô-chîⁿ saⁿ-tùiⁿ soah tō͘ bē pá
Chit-má to̍h poaⁿ lâi Ta-khe chit-ê pêⁿ-chio̍h-kha
我 ê 阿祖被 hia-ê 土匪 phah li
內面 kā 阮搶 kah ta-ta-ta
無錢三頓 soah 度 bōe 飽
Chit-má tō 搬來礁溪 chit-ê 平石跤
Pún-lâi góan sī tòa tī Tōa-tek-ûi
Hō͘ thó͘-húi-á chhiúⁿ kah chin chia̍h-khui
Saⁿ-kang-nn̄g-kang tō chhut thó͘-húi
Put-tit-í chiah tō poaⁿ sóa-ūi
本來阮是 tòa tī 大竹圍
Hō͘ 土匪仔搶 kah 真食虧
三工兩工 tō 出土匪
不得已 chiah tō 搬 sóa 位
Tē-it lô-lo̍k góan lāu-chó͘
Khì hō͘ thó͘-húi-á pek kah cháu bô lō͘
Taⁿ bô-chîⁿ koh saⁿ-tùiⁿ soah tō͘ bē pá
Chhùi-ta bô-chîⁿ thang han-ka(?)
第一勞碌阮老祖
去 hō͘ 土匪仔逼 kah 走無路
Taⁿ 無錢 koh 三頓 soah 度 bōe 飽
喙ta無錢thang通 han-ka
Thó͘-húi-á tē-it tio̍h siōng mî-chiⁿ
Nā lâi tō-sī boeh chhiúⁿ chîⁿ
Lāi-bīn kā góan chhiúⁿ kah tui-chhun-thi
Chiah poaⁿ-lâi Ta-khe tòa-tī soaⁿ āu-piⁿ
土匪仔第一 tō siōng 綿精
若來 tō 是 boeh 搶錢
內面 kā 阮搶kah tui-chhun-thi
Chiah 搬來礁溪 tòa tī 山後邊
...... ......
     ps: 這是 tòa tī 宜蘭 ê 陳秋香老先生所唱 ê ,陳老先生是 Kavalan流流仔社,已經 bōe 曉講 Kavalan 話。是有一擺參加新文化營隊,伊唱hō͘ 阮聽 ê , 我 ê 朋友為文 kā 錄音起來,我借錄音帶來, 將內容整理出來。伊講 ê 是宜蘭腔, kah 我 ê 無 kāng款,我照伊 ê 腔口記,另外,因為錄音帶換面,有淡薄仔內容無法度記落來。
7. Góa ê kám-siū 我 ê 感受
          就目前已經有發現 Kavalan 跤跡 ê 所在,因為時間 ê 關係,並無lóng-總 kā se̍h 一遍,著算是有去過 ê 所在, mā 無講 kah 所有 ê Kavalan 朋友開講、講過話,所以若是以我 ê 所知, beh 愛提出一 kóa想法 kah 感想,可能 bōe 周至,破綻真 chōe ,總是,經過幾工來 ê 接觸,心內有一kóa 衝擊。
          會記 ê 有一擺聽講演,有關族群關係 ê ,講演者講著原住民內底有一族,叫福佬人pāi-láng ,稱呼客人 ngái-ngai; pāi-láng 是siáⁿ-mé 你 kám 知 ? tō 是 ùi 福佬話「歹人」過去 ê , 用咱 ê 話kā 咱罵轉來,學了算出師 a ;ngái-ngai, 可能是因為客人講話 ê 時,不時 teh ngai[我]來ngai去,歸氣叫 in ngái-ngai。看 in 按怎稱呼別ê 族群,其實 mā 加減會tàng ùi 其中了解 in 對別族群 ê 價值判斷, in ê 立場 ê 價值判斷。
          以 Kavalan 來講, in 叫福佬人 mu-sú-s,我 pat 問 in ms-sú-s tī Kavalan 話內底是 siáⁿ-mé 意思 , 總是我無得著解答; 若講著 in 對客人 ê 稱呼, 彼 tō koh khah 花kô-kô a , ka-súi 、 pā-gin、pa-hén ,每一個所在講法 lóng 無仝,甚至 tòa 石梯 ê 胡老先生 m̄ 知愛按怎講。可能,因為原底 in iah koh tī 宜蘭 ê 時陣, in tō khah 無 kah 客人接觸,所以無一個統一 ê 稱呼。當然這只是推測,到底是 siáⁿ 原因, tō 留 hō͘ 人類學者去煩惱。
          花蓮、台東,以漢人 ê 立場來講,基本上是一個移民區,無仝腔口 ê 福佬話假使 tī chit 個所在透濫,有可能會漸漸發展出一個 hō͘ 人感覺 khah 無腔 ê 腔口,照洪惟仁老師 ê 講法,這叫做「優勢腔」。花蓮 Kavalan 人講 ê 福佬話若是有保存 khah chōe ê 宜蘭腔,會tàng 說明兩件代誌:第一, in 來 chia 了後, khah 無 koh 出外,亦 khah 無 hâm 移民來chia ê 福佬人接觸; 第二是, in 原底 tī 宜蘭 tō 受著真深 ê 福佬化,福佬話已經成做 in ê 母語之一,不管這是 m̄ 是悲哀,總是一個事實。
          另外, in 借用漢人 ê 價值觀, mā 將 Amis 當做番仔, chit 點會tàng 看出 in ê 困境,夾 tī 漢人 kah 「生番」中央,「熟番」是人 iah 是「番」? 這 hō͘ 我想起熟番歌內底所寫 ê :
Jîn ùi seng-hoan béng jû hó͘ ,
Jîn khi se̍k-hoan chiān jû thó͘ ;
Kiông-chiá ùi chi jio̍k-chiá khi,
Bû nái jîn-sim thài put kó͘ !
人畏生番猛如虎,
人欺熟番賤如土;
強者畏之弱者欺,
無乃人心太不古!
Se̍k-hoan kui-hòa khûn kiong keng,
Soaⁿ-chhân chi̍t-kah Tông-jîn cheng;
Tông-jîn cheng khì gō chhiáⁿ sí ,
Hoan-hóe put-jû chiông-chiân seng 。
熟番歸化勤躬耕,
山田一甲唐人爭;
唐人爭去餓且死,
翻悔不如從前生。
          翻悔不如從前生,若是 in iah-koh 是「生番」, 是 m̄ 是 tō bōe 像chit-má an-nē 無 hō͘ 人承認做一族?
          日本時代,昭和三年(1928)出版一本《ロя③⑦語集》,記錄 in ê 語言。這是我 tī 新社 ê 時陣,看著一個文獻會 ê 王先生有 chit 本書,可惜後來我一直 chhē 無。戰後,國民黨政府真心適,將in 歸類 tī 阿美族內面,名義上, in 無 koh 再是 Kavalan , mā 無 koh 再是加禮宛。Amis 無 ka in 當做是 Amis, kā 人講 in 是Kavalan 別人聽無, chit-個政府認定 in 是平地山胞…… chit 四、五十年來, in tiām-tiām 活落來, m̄ 知是 siáⁿ-mé 款 ê 心情?是感覺稀微, iah 是全然 ê 絕望 ?種作愛看天, lia̍h 魚愛看海,家己 ê 族名愛看國民黨,教育愛看漢人... ... iah koh 有 siáⁿ-mé 是家己會tàng 掌握 ê ?
          Tī 台灣,母語失落 ê 危機,因為強勢大眾媒體 ê 影響,變 kah特別嚴重,雖然 tī 錯誤 ê 政策下面,台灣各族群,除了北京人, lóng 愛承擔chit 個危機,總是人數少 ê 族群, chit 款問題 koh khah 大,尤其in iah koh m̄ 是 chit 個體制內所承認 ê 族群 ?
          後山 ê 存在, kám kan-na是為著 hō͘ 其他族群 ê 人, iah koh 有機會看著 Kavalan ê 祭典、儀式,聽著 in ê 語言? 過了今仔日, siáⁿ-mé 是 iah koh 會tàng 保證 ê ? Kavalan 人愛按怎做 ? 咱一個旁觀者,愛按怎來配合 ? 做一個台灣人, chit-kóa 問題咱攏無權利閃避,kám m̄是 ?
8. Í-āu, nā koh lâi Āu-soaⁿ ... 以後,若 koh 來後山...
          An-nē ,咱應該知影,後山,除了伊珍貴 ê 自然資源以外,人文資產其實 mā 不止仔豐富。了解 in ,了解你 kah in ê 互動,無的確會tàng ùi這中央 koh khah 了解你家己。
          所以,你會sái 先學一句 : nng-í-sò ,oa-nái-ti hài-ià。另工,你若有機會 koh 來後山,除了欣賞光景以外,假使你有 tú 著Kavalan人,請你放開你 ê 心胸,用 tú chiah 學 ê chit 句話,大聲 kā 講:「你好無!」
         
     ps : 假使你對 Kavalan 有趣味, 想 beh 愛 chhē 一 kóa 資料來讀, 會sái 來參考:
張振岳,《台灣後山風土誌》,台原
《宜蘭文獻》第六期 Kavalan 專刊。


[轉去允言ê文章]      [轉去允言ê網站]      [轉去本站首頁]
台語華語辭典 台灣記憶 花蓮風景