6. Tân Chhiu-hiang lāu sian-siⁿ chhiùⁿ--ê 陳秋香老先生唱 ê
Chia khai-sí góa boeh lâi liām sì-kù a Chia boeh kóng góan Kavalan ê kò͘-sū o͘ Góan Kavalan chū kó͘-chá li chiū bô le̍k-sú li Pí-kàu hàn-jîn tō ū khah su
|
Chia開始我boeh來唸四句a Chia boeh講阮Kavalan ê 故事o͘ 阮Kavalan自古早li就無歷史li 比較漢人 tō 有 khah 輸
|
Hàn-lâng khah tōa-cho̍k jî-chhiáⁿ khah iu-siù Góan Kavalan ê sè-cho̍k sī hā-kiú-liû Góan to chhōe bô le̍k-sú thang kin-kiù Múi-ji̍t-á góan sim-koaⁿ mā chin iu-chhiû
|
漢人 khah 大族 而且 khah 優秀 阮Kavalan ê 細族是下九流 阮to chhōe 無歷史thang根究 每日仔阮心肝 mā 真憂愁
|
Boeh kóng kó͘-chá ê sî-tāi Góan ê chó͘-sian m̄-chai tó-ūi lâi o͘ Le̍k-sú góa ia̍h bô liáu-kái Góan a-kong mā kóng i m̄-chai
|
Boeh 講古早 ê 時代 阮 ê 祖先 m̄ 知 tó 位來 o͘ 歷史我亦無了解 阮阿公 mā 講伊 m̄ 知
|
Kó͘-chá góan ê chó͘-sian kòe-lâi Tâi-ôan Chiū-sī lâi tòa tī-teh Gî-lân-kōan Chit-kóa ê kiáⁿ-sun thôan-hā Lân-iâng ê pêng-gôan Hit-chūn lán Gî-lân chôan sī góan chit-cho̍k pêⁿ-po͘ hoan
|
古早阮 ê 祖先過來台灣 就是來 tòa tī-teh 宜蘭縣 Chit-kóa ê kiáⁿ 孫 傳下蘭陽 ê 平原 Hit陣咱宜蘭全是阮chit族平埔番
|
Gô͘-sa bōe lâi ê sî-chūn Hit-chūn Lân-iâng chôan sī góan chia pêⁿ-po͘ ê kiáⁿ-sun Liáu-āu i Gô͘-sa chiah lâi khai-khún Tō-sī Chheng-tiâu ê sî-chūn
|
吳沙未來 ê 時陣 Hit陣蘭陽全是阮 chia 平埔 ê kiáⁿ 孫 了後伊吳沙 chiah 來開墾 Tō 是清朝 ê 時陣
|
Gô͘-sa lâi tī cha̍p-nî āu Hit-chūn góan ê a-chó͘ chiah ē chhut-leh-thâu Gô͘-sa tih khai-khún i to iah-bōe kàu Tāi-seng khai-káng chò chúi-kau
|
吳沙來 tī 十年後 Hit-陣阮 ê 阿祖 chiah 會出leh頭 吳沙 tih 開墾伊to iah未 kàu 代先開港做水溝
|
Gô͘-sa i sī Tn̂g-soaⁿ-lâng Nā boeh lâi hô-hoan tō-sī siūⁿ-khang kah siūⁿ-phāng Góan ū chi̍t-kóa cháu kòe Hoe-lian-káng Ū-lâng poaⁿ khì khah hūiⁿ khì-kàu Tâi-tang
|
吳沙伊是長山人 若 boeh 來和番 tō 是想空 kah 想縫 阮有一kóa 走過花蓮港 有人搬去 khah 遠去 kàu 台東
|
Kóng kah in hàn-jîn-lâng sī chin khó͘-ò͘ⁿ li Choan-mûi boeh khi-hū góan chit-lō gōng pêⁿ-po͘ Liáu-āu góan ê seng-o̍ah jú lâi soah jú kan-khó͘ Poaⁿ kòe Hoe-lian koh-chài khai-khún chiah khah ū chiân-tô͘
|
講 kah in 漢人人是真可惡li 專門 boeh 欺負阮 chit-lō gōng 平埔 了後阮ê生活愈來 soah 愈艱苦 搬過花蓮 koh 再開墾 chiah khah 有前途
|
Kóng kah i Gô͘-sa tō-sī Gô͘-sa In lâi chhōa chi̍t-tīn chôan sī lô-hàn-kha Lâi-kàu che Gî-lân to̍h boeh kah góan lâi khí-sio-phah Hàn-lâng lióng-cho̍k sī chôan bē-ha̍h
|
講 kah 伊吳沙 tō 是吳沙 In 來 chhōa 一陣全是羅漢跤 來 kàu 這宜蘭 tō boeh kah 阮來起相phah 漢人兩族是全 bē 合
|
Gô͘-sa i e bú-gē sī bē hâm-bān Tō-sī Gô͘-sa siāng chá kòe-lâi kàu Gî-lân In lâi chôan sī chhōa hit-lō to̍k-sin-hàn Hàn-jîn-lâng ê sim-koaⁿ sī chin iá-bân
|
吳沙伊 ê 武藝是 bē hâm慢 Tō 是吳沙 siōng 早過來 kàu 宜蘭 In 來全是 chhōa hit-lō 獨身漢 漢人人 ê 心肝是真野蠻
|
Hàn-jîn-lâng tùi góan mā bô hó Khòaⁿ góan chit-lō pêⁿ-po͘-á sī khòaⁿ chin bô a Bû-só͘-put-chì lōan-lōan chò Chòe-lâng chin bē tit jîn-hô
|
漢人人對阮 mā 無好 看阮 chit-lō 平埔仔是看真無a 無所不至亂亂做 做人真 bē 得人和
|
Góan chit-lō pêⁿ-po͘ à liâng-siān iū kó͘-ì Bô boeh chun-tiōng Gô͘-sa Hit-nî Gô͘-sa soah lâi kòe-sì li Soah tō pàng-bó͘-pàng-kiáⁿ kám-kak pàng bē sūn
|
阮 chit-lō 平埔仔良善又古意 無 boeh 尊重吳沙 Hit 年吳沙 soah 來過世li Soah 著放某放 kiáⁿ 感覺放 bē 順
|
Chū-chiông Gô͘-sa sí liáu-āu Hàn-lâng liáng-cho̍k lōan-chau-chau Sì-kè cháu-khì thoa sí-káu Thoa-thoa kui-tui lâi khǹg chāi góan ê chhân-thâu
|
自從吳沙死了後 漢人兩族亂糟糟 四kè 走去拖死狗 拖拖歸堆來 khǹg 在阮 ê 田頭
|
Kóng kah kó͘-chá ê pêⁿ-po͘-á khah gōng-tai Hàn-lâng tùi góan chin lōan-lâi Cháu-khì góan ê chhân-thâu kā góan thau pàng-sái An-nē góan-kong--a liân chhân to bô-ài
|
講 kah 古早 ê 平埔仔 khah gōng 呆 漢人對阮真亂來 走去阮 ê 田頭 kā 阮偷放屎 An-nē 阮公a連田to無愛
|
Lo̍h--lâi góa boeh koh lâi kóng lo Chit-má boeh kóng góan lāu-pē in ê a-kong Lâng nā ū pēⁿ ē-hiáu kā-lâng chhòng Góan a-chó͘ tùi pēⁿ-lí sī chin lêng-thong
|
落來我 boeh koh 來講lo Chit-má boeh 講阮老父 in ê 阿公 人若有病會曉 kā 人創 阮阿祖對病理是真靈通
|
Góa ê a-chó͘ sī chin pún-téng li Tùi che pēⁿ-lí kóng--khì-lâi sī chin bān-lêng Chheⁿ-chháu-á ē chò io̍h-á lo sī chin hó-iāng Ká-nā hóe-tōa chhòng chit-lō lô͘-hōe hō͘-lâng chia̍h thè-liâng
|
我 ê 阿祖是真本頂li 對這病理講起來是真萬能 青草仔會做葯仔lo是真好用 Ká若火大創 chit-lō 蘆薈 hō͘ 人食退涼
|
Lô͘-hōe choan-bûn tī thè-hóe Tō koh lo̍h hit-lō chi̍t-bī hit-lō pe̍h-kiok-hoe Chi̍t-kòe nā bô hó tio̍h-ài chia̍h nn̄g-kòe Cho̍at-tùi ē hó sī bô būn-tôe
|
蘆薈專門治退火 Tō koh 落 hit-lō 一味 hit-lō 白菊花 一 kòe 若無好 tō 愛食兩kòe 絕對會好是無問題
|
Lâng nā phòa-pēⁿ ū chèng-thâu Tō chhōe góan a-chó͘ lâi góan-tau Góan a-chó͘ io̍h-á chôan sī iōng chheⁿ-chháu Nā lâi koh the̍h io̍h-á tō ū âng-pau
|
人若破病有症頭 Tō chhōe 阮阿祖來阮tau 阮阿祖葯仔全是用青草 若來 koh the̍h 葯仔 tō 有紅包
|
Góan ê a-chó͘ i sī chin kó͘-ì Hōan-chiá ta̍k-ê mā chun-tiōng i Chèng-thâu nā chhòng hó li tio̍h chin hoaⁿ-hí Chit-má âng-pau pau tio̍h to̍h chin-chē chîⁿ
|
阮 ê 阿祖伊是真古意 患者 ta̍k 個 mā 尊重伊 症頭若創好li tō 真歡喜 Chit-má 紅包包著 tō 真 chē 錢
|
Lo̍h--lâi boeh kóng gún lāu-chó͘ Chîⁿ thàn chin-chē ē kan-khó͘ Lo̍h--lâi tō boeh kóng góan lāu-chó͘ Chhú-khì tō khah bô chiân-tô͘
|
落來 boeh 講阮老祖 錢 thàn 真 chē 會艱苦 落來 tō boeh 講阮老祖 此去 tō khah 無前途
|
Chîⁿ thàn siuⁿ-chē lí tō ke kan-khó͘ Chi̍t-kóa thó͘-húi-á tō boeh lâi chhiúⁿ khò͘-khò͘ Kóng kah thó͘-húi-á tō-sī thó͘-húi-á Nā boeh lâi chhiúⁿ-chîⁿ i̍t-ti̍t chhui
|
錢 thàn siuⁿ chē 你 tō 加艱苦 一kóa 土匪仔 tō boeh 來搶 khò͘-khò͘ 講 kah 土匪仔 tō 是土匪仔 若 boeh 來搶錢一直摧
|
|
......
|
......
|
Chin-chiàⁿ bô thian-liâng Góa ê a-chó͘ khì hō͘ thó͘-húi-á kā i phah chiâⁿ thiàⁿ Boeh kah i phah mā phah bē iâⁿ Lāi-bīn nā ū-chîⁿ tō-ài chôan-pō͘ piàⁿ Chîⁿ hō͘ i chhiúⁿ liáu chiah kam-gōan kiâⁿ
|
真正無天良 我 ê 阿祖去 hō͘ 土匪仔 kā 伊 phah chiâⁿ 疼 Boeh kah 伊 phah mā phah bōe 嬴 內面若有錢 tō 愛全部拚 錢 hō͘ 伊搶了 chiah 甘願行
|
Góa ê a-chó͘ pī hia-ê thó͘-húi phah li Lāi-bīn kā góan chhiúⁿ kah ta-ta-ta Bô-chîⁿ saⁿ-tùiⁿ soah tō͘ bē pá Chit-má to̍h poaⁿ lâi Ta-khe chit-ê pêⁿ-chio̍h-kha
|
我 ê 阿祖被 hia-ê 土匪 phah li 內面 kā 阮搶 kah ta-ta-ta 無錢三頓 soah 度 bōe 飽 Chit-má tō 搬來礁溪 chit-ê 平石跤
|
Pún-lâi góan sī tòa tī Tōa-tek-ûi Hō͘ thó͘-húi-á chhiúⁿ kah chin chia̍h-khui Saⁿ-kang-nn̄g-kang tō chhut thó͘-húi Put-tit-í chiah tō poaⁿ sóa-ūi
|
本來阮是 tòa tī 大竹圍 Hō͘ 土匪仔搶 kah 真食虧 三工兩工 tō 出土匪 不得已 chiah tō 搬 sóa 位
|
Tē-it lô-lo̍k góan lāu-chó͘ Khì hō͘ thó͘-húi-á pek kah cháu bô lō͘ Taⁿ bô-chîⁿ koh saⁿ-tùiⁿ soah tō͘ bē pá Chhùi-ta bô-chîⁿ thang han-ka(?)
|
第一勞碌阮老祖 去 hō͘ 土匪仔逼 kah 走無路 Taⁿ 無錢 koh 三頓 soah 度 bōe 飽 喙ta無錢thang通 han-ka
|
Thó͘-húi-á tē-it tio̍h siōng mî-chiⁿ Nā lâi tō-sī boeh chhiúⁿ chîⁿ Lāi-bīn kā góan chhiúⁿ kah tui-chhun-thi Chiah poaⁿ-lâi Ta-khe tòa-tī soaⁿ āu-piⁿ
|
土匪仔第一 tō siōng 綿精 若來 tō 是 boeh 搶錢 內面 kā 阮搶kah tui-chhun-thi Chiah 搬來礁溪 tòa tī 山後邊
|
|
......
|
......
|
|
|
ps: 這是 tòa tī 宜蘭 ê 陳秋香老先生所唱 ê ,陳老先生是 Kavalan流流仔社,已經 bōe 曉講 Kavalan 話。是有一擺參加新文化營隊,伊唱hō͘ 阮聽 ê , 我 ê 朋友為文 kā 錄音起來,我借錄音帶來, 將內容整理出來。伊講 ê 是宜蘭腔, kah 我 ê 無 kāng款,我照伊 ê 腔口記,另外,因為錄音帶換面,有淡薄仔內容無法度記落來。
|
7. Góa ê kám-siū 我 ê 感受
|
|
就目前已經有發現 Kavalan 跤跡 ê 所在,因為時間 ê 關係,並無lóng-總 kā se̍h 一遍,著算是有去過 ê 所在, mā 無講 kah 所有 ê Kavalan 朋友開講、講過話,所以若是以我 ê 所知, beh 愛提出一 kóa想法 kah 感想,可能 bōe 周至,破綻真 chōe ,總是,經過幾工來 ê 接觸,心內有一kóa 衝擊。
| |
|
會記 ê 有一擺聽講演,有關族群關係 ê ,講演者講著原住民內底有一族,叫福佬人pāi-láng ,稱呼客人 ngái-ngai; pāi-láng 是siáⁿ-mé 你 kám 知 ? tō 是 ùi 福佬話「歹人」過去 ê , 用咱 ê 話kā 咱罵轉來,學了算出師 a ;ngái-ngai, 可能是因為客人講話 ê 時,不時 teh ngai[我]來ngai去,歸氣叫 in ngái-ngai。看 in 按怎稱呼別ê 族群,其實 mā 加減會tàng ùi 其中了解 in 對別族群 ê 價值判斷, in ê 立場 ê 價值判斷。
| |
|
以 Kavalan 來講, in 叫福佬人 mu-sú-s,我 pat 問 in ms-sú-s tī Kavalan 話內底是 siáⁿ-mé 意思 , 總是我無得著解答; 若講著 in 對客人 ê 稱呼, 彼 tō koh khah 花kô-kô a , ka-súi 、 pā-gin、pa-hén ,每一個所在講法 lóng 無仝,甚至 tòa 石梯 ê 胡老先生 m̄ 知愛按怎講。可能,因為原底 in iah koh tī 宜蘭 ê 時陣, in tō khah 無 kah 客人接觸,所以無一個統一 ê 稱呼。當然這只是推測,到底是 siáⁿ 原因, tō 留 hō͘ 人類學者去煩惱。
| |
|
花蓮、台東,以漢人 ê 立場來講,基本上是一個移民區,無仝腔口 ê 福佬話假使 tī chit 個所在透濫,有可能會漸漸發展出一個 hō͘ 人感覺 khah 無腔 ê 腔口,照洪惟仁老師 ê 講法,這叫做「優勢腔」。花蓮 Kavalan 人講 ê 福佬話若是有保存 khah chōe ê 宜蘭腔,會tàng 說明兩件代誌:第一, in 來 chia 了後, khah 無 koh 出外,亦 khah 無 hâm 移民來chia ê 福佬人接觸; 第二是, in 原底 tī 宜蘭 tō 受著真深 ê 福佬化,福佬話已經成做 in ê 母語之一,不管這是 m̄ 是悲哀,總是一個事實。
| |
|
另外, in 借用漢人 ê 價值觀, mā 將 Amis 當做番仔, chit 點會tàng 看出 in ê 困境,夾 tī 漢人 kah 「生番」中央,「熟番」是人 iah 是「番」? 這 hō͘ 我想起熟番歌內底所寫 ê :
|
Jîn ùi seng-hoan béng jû hó͘ , Jîn khi se̍k-hoan chiān jû thó͘ ; Kiông-chiá ùi chi jio̍k-chiá khi, Bû nái jîn-sim thài put kó͘ !
|
人畏生番猛如虎, 人欺熟番賤如土; 強者畏之弱者欺, 無乃人心太不古!
|
Se̍k-hoan kui-hòa khûn kiong keng, Soaⁿ-chhân chi̍t-kah Tông-jîn cheng; Tông-jîn cheng khì gō chhiáⁿ sí , Hoan-hóe put-jû chiông-chiân seng 。
|
熟番歸化勤躬耕, 山田一甲唐人爭; 唐人爭去餓且死, 翻悔不如從前生。
| |
|
翻悔不如從前生,若是 in iah-koh 是「生番」, 是 m̄ 是 tō bōe 像chit-má an-nē 無 hō͘ 人承認做一族?
| |
|
日本時代,昭和三年(1928)出版一本《ロя③⑦語集》,記錄 in ê 語言。這是我 tī 新社 ê 時陣,看著一個文獻會 ê 王先生有 chit 本書,可惜後來我一直 chhē 無。戰後,國民黨政府真心適,將in 歸類 tī 阿美族內面,名義上, in 無 koh 再是 Kavalan , mā 無 koh 再是加禮宛。Amis 無 ka in 當做是 Amis, kā 人講 in 是Kavalan 別人聽無, chit-個政府認定 in 是平地山胞…… chit 四、五十年來, in tiām-tiām 活落來, m̄ 知是 siáⁿ-mé 款 ê 心情?是感覺稀微, iah 是全然 ê 絕望 ?種作愛看天, lia̍h 魚愛看海,家己 ê 族名愛看國民黨,教育愛看漢人... ... iah koh 有 siáⁿ-mé 是家己會tàng 掌握 ê ?
| |
|
Tī 台灣,母語失落 ê 危機,因為強勢大眾媒體 ê 影響,變 kah特別嚴重,雖然 tī 錯誤 ê 政策下面,台灣各族群,除了北京人, lóng 愛承擔chit 個危機,總是人數少 ê 族群, chit 款問題 koh khah 大,尤其in iah koh m̄ 是 chit 個體制內所承認 ê 族群 ?
| |
|
後山 ê 存在, kám kan-na是為著 hō͘ 其他族群 ê 人, iah koh 有機會看著 Kavalan ê 祭典、儀式,聽著 in ê 語言? 過了今仔日, siáⁿ-mé 是 iah koh 會tàng 保證 ê ? Kavalan 人愛按怎做 ? 咱一個旁觀者,愛按怎來配合 ? 做一個台灣人, chit-kóa 問題咱攏無權利閃避,kám m̄是 ?
|
8. Í-āu, nā koh lâi Āu-soaⁿ ... 以後,若 koh 來後山...
|
|
An-nē ,咱應該知影,後山,除了伊珍貴 ê 自然資源以外,人文資產其實 mā 不止仔豐富。了解 in ,了解你 kah in ê 互動,無的確會tàng ùi這中央 koh khah 了解你家己。
| |
|
所以,你會sái 先學一句 : nng-í-sò ,oa-nái-ti hài-ià。另工,你若有機會 koh 來後山,除了欣賞光景以外,假使你有 tú 著Kavalan人,請你放開你 ê 心胸,用 tú chiah 學 ê chit 句話,大聲 kā 講:「你好無!」
| |
|
| |
|
ps : 假使你對 Kavalan 有趣味, 想 beh 愛 chhē 一 kóa 資料來讀, 會sái 來參考: 張振岳,《台灣後山風土誌》,台原 《宜蘭文獻》第六期 Kavalan 專刊。
| | |